sobota, 15 stycznia 2011

Inne

Jaki typ oczyszczalni wybrać

Wybór oczyszczalni zależy od potrzeb użytkowników. Liczby osób, charakteru budynku, co za tym idzie ilości wytwarzanych ścieków. A także od wielkości działki i poziomu wód gruntowych.

Wielkość

Im więcej osób mieszka w domu tym większa oczyszczalnia jest potrzebna do neutralizacji ścieków. Większa, tzn. o pojemniejszym zbiorniku głównym. Wraz z objętością oczyszczalni, rośnie moc przerobowa jak i cena instalacji. Nie rosną natomiast koszty użytkowania.
Natomiast zbyt mały zbiornik, może być przyczyną większej częstotliwości odwiedzin firmy asenizacyjnej. Pamiętajmy, że w oczyszczalniach gromadzi się osad, który trzeba, co prawda rzadko, wywozić.
Wielkosć zbiornika zeleży także od charakteru użytkowania. Mniejszą oczyszczalnie zainstaluje się przy domku weekendowym, na działce. Większą jeżeli użytkownicy stale przebywają w domu.

Typ oczyszczalni

Mam tu na myśli wybór pomiędzy oczyszczalnią tlenową, z pompką napowietrzającą, ale za to bez sieci rozsączającej. A oczyszczalnią beztlenową, nie potrzebującą energii elektrycznej ale z koniecznością ułożenia rur rozsączających.

Oczyszczalnia tlenowa

Jej zalety to:
  • Brak sieci rozsączającej.
  • Pełne oczyszczanie w zbiorniku gnilnym. Woda wypływająca z oczyszczalni może być odprowadzona do wód powierzchniowych.
  • Nie wymaga dużej powierzchni
Wady
  • Konieczność podłączenia elektryczności. Zużycie prądu (niewielkie)

Oczyszczalnia beztlenowa

Zalety:
  • Nie wymaga elektryczności. Mniejsze koszty użytkowania
Wady:
  • Potrzebna nieco większa powierzchnia do budowy sieci rozsączającej












Przydomowa oczyszczalnia ścieków

Przydomowa oczyszczalnia ścieków

Przydomowa oczyszczalnia ścieków to urządzenia rozwiązujące problem ścieków, na terenach pozbawionych sieci kanalizacyjnej. Z powodzeniem zastępują, często nieszczelne, szamba. Są proste w montażu i eksploatacji, tanie w utrzymaniu i ekologiczne. Funkcjonowanie oczyszczalni opiera się działaniu bakterii, biologicznie rozkładających ścieki. Woda po oczyszczeniu ma drugą klasę czystości i odpowiada normom polskim i unijnym.

Schemat oczyszczalni

Schemat oczyszczalni z siecią rur rozsączających
  1. Punkty początkowe kanalizacji. Toalety, zlewy, łazienki.
  2. Rury kanalizacyjne odprowadzające ścieki do oczyszczalni.
  3. Zbiornik gnilny. Miejsce sedymentacji i fermentacji beztlenowej.
  4. Studzienka rozdzielcza.
  5. Sieć drenażu rozsączającego. Zachodzi w nich faza oczyszczania z udziałem bakterii tlenowych. Miejsce przesiąkania czystej wody do gruntu.
  6. Studzienka zbiorcza z kominkiem napowietrzającym.

Zasada działania przydomowej oczyszczalni

Ścieki są odprowadzane rurami kanalizacyjnymi do zbiornika gnilnego. Zbiornik jest wykonany z polietylenu wysokiej gęstości (HDPE), który jest odporny na chemiczne działanie wielu substancji i całkowicie nieprzepuszczalny co daje gwarancje szczelności.

W głównym zbiorniku następują podstawowe procesy oczyszczania. Po pierwsze, ścieki ulegają sedymentacji. Cząstki stałe opadają na dno dzięki sile grawitacji, powyżej pozostają cząstki mniejszej gęstości i woda. W zbiorniku swoja pracę wykonują bakterie beztlenowe wspierane enzymami, rozkładając związki zawarte w ściekach na proste substancje. Na dnie zbiornika tworzy się osad, który co jakiś czas musi być wywożony. Jednak o wiele rzadziej niż w przypadku tradycyjnego szamba.

Tak podczyszczona woda, dodatkowo przefiltrowana mechanicznie wypływa przez studzienkę rozdzielczą do sieci rozsączającej. Rury rozsączające pełnią dwojaką funkcje. Następuje w nich proces doczyszczania z udziałem bakterii tlenowych a tak oczyszczona woda, poprzez system drenażu przesiąka do gruntu.

Ekonomiczna jazda

Ekonomiczna jazda

Jest kilka zasad, których stosowanie spowoduje zmniejszenie spalania. Dzięki nim nasze auto będzie tańsze w utrzymaniu, a w powietrzu mniej spalin i dwutlenku węgla - gazu cieplarnianego.
  1. Kup ekonomiczny samochód. Dane o spalaniu obowiazkowo musi podać każdy producent. Jeżeli już masz samochód, patrz niżej.
  2. Jedź spokojnie z równomierną prędkościa. Ostre przyspieszanie zwiększa spalanie. A energia kinetyczna, którą uzyskasz rozpędzając się, pewnie pójdze za moment w hamulce.
  3. Dbaj o odpowiednie ciśnienie w oponach.
  4. Jeżleli zbliżasz się do świateł lub zjeżdzasz z górki nie wrzucaj luzu. Samochód na ludzie zużywa paliwo na biegu jałowym. Tocząc się na biegu nie spalasz nic.
  5. Usuń z karoserii wszelkie wystające elementy jak bagażniki rowerowe, nie fabrycznie montowane spojlery. Zwiększają one znacznie opór powietrza i w konsekwencji zużycie paliwa. W szczególności przy większych prędkościach.
  6. Nie przyspieszaj jeżeli wiesz, że zaraz będziesz hamować. Np. przed światłami, w korku.
  7. Zlikwiduj zbędne obciążenie w samochodzie. Naprawdę nie jest konieczne wożenie zawsze ze sobą tej zgrzewki z piwem :)
  8. Staraj się jeździć na możliwie najwyższym biegu. Jeżeli czujesz, że już można wrzucić wyższy bieg nie przeciągaj obrotów aż na czerwone pole. Uzyskasz wetedy więcej mocy, kosztem ekonomii.
  9. Zachowaj odstęp, unikniesz hamowania i strat energii.
  10. Staraj się omijać korki, zatłoczone ulice.
  11. Jeżeli nie musisz nie jedź. Krótkie wyprawy samochodem zastąp wycieczką rowerową lub idź na piechotę. Taniej, zdrowiej i lepiej dla środowiska.

Ekologiczne środki transportu

Ekologiczne środki transportu

skala ekologii w transporcie

Nogi

Najbardziej ekologicznym środkiem transportu są nasze własne nogi. Chodząc nie wytwarzamy żadnych spalin, hałasu i nie uczestniczymy w korku. Nie wspominając o tym że spacer jest zdrowy. Naturalnie nie wszędzie można zajść piechotą. Ale chodźmy jak najwięcej, gdzie się da.

Rower

Zero spalin, zero hałasu, zdrowie i możliwość pokonywania większych odległości z ominięciem stojących w korkach samochodów. W dużym mieście jest szybszy od samochodu. Ciągle powstające ścieżki rowerowe dają możliwość bezpiecznej i przyjemnej jazdy. Doskonały na wycieczki.

Transport zbiorowy - autobus, tramwaj

Nie jest tak super jak rower. Wytwarza spaliny i hałas. Ale nie każdy może sobie pozwolić na pedałowanie. Czasem pogoda nie jest sprzyjająca. Transport tego rodzaju ma wielkie znaczenie dla aglomeracji. Wystarczy sobie wyobrazić co by było gdyby wszyscy ludzie z autobusów przesiedli się do samochodów osobowych. Korki by były niesamowite. a w mieście można by się było udusić. Prędkość w mieście zbliżona do samochodu osobowego.

Kolej

W wielkości siła. Transport na duże odległości wielu osób jest opłacalny. Niskie koszty dla środowiska w porównaniu do samolotu, czy samochodów osobowych mających przewieźć tą samą liczbę osób. Jeśli energia potrzebna do napędzania pociągu pochodziła by ze źródeł odnawialnych rozwiązanie byłoby idealne. W Polsce niestety nieco podupadła ale jej renesans nadchodzi.

Skuter, motocykl

Sprytne, ekonomiczne i wytwarzające mało spalin w porównaniu do samochodu osobowego rozwiązanie. W porównaniu z rowerem wypada gorzej, ale nie współtworzy korków i pali niedużo. Używane jako konieczny środek transportu z i do miejsca pracy jest OK. Gdyby jeszcze nie robiły tyle hałasu...

Samolot

Z punktu widzenia ekologii nie jest dobrym rozwiązaniem. Wytwarza bardzo dużo dwutlenku węgla. Uciążliwie hałasuje w pobliżu lotnisk. Sęk w tym, że czasem jest koniecznością ze względu na szybkość. Jeśli się da, najlepiej zastąpić koleją.

Samochód osobowy

Proszę sobie wyobrazić miasto bez samochodów. Cicho i przyjemnie. O wiele bardziej czyste powietrze. Spokój. Samochód osobowy to utrapienie dzisiejszego miasta. Jeżeli już, to tylko na drodze poza aglomeracją.
Dziś życie bez auta wydaje się niemożliwe. Jednak należy się zastanowić czy koszty zewnętrzne transportu samochodowego takie jak spaliny, hałas, korki, niszczenie infrastruktury są na tyle znośne aby się nimi obarczać. Jeśli już jeździsz samochodem, przeczytaj jak jeździć ekonomicznie .

Po co segregować śmieci?

Po co segregować śmieci?

Każdy słyszał o tym, że należy segregować odpady. Ale jakie to daje nam korzyści?
Co ja z tego mam? Czy istnieją jakieś wymierne korzyści dla mnie, osoby segregującej śmieci, poza czystym sumieniem?
Otóż tak. Oto i one:

  1. Mniej płacę za wywóz śmieci. Posegregowane odpady są wywożone za darmo. Zmniejszając objętość nieposegregowanych odpadów automatycznie zmniejszam koszty wywozu. Mieszkańcy domów jednorodzinnych odczują to od razu, podpisując umowę z odbiorcą odpadów. Osoby mieszkające w bloku najpewniej nie poczują zmiany - spółdzielnia mieszkaniowa tak. Może za zaoszczędzone pieniądze odremontuje coś?
  2. Żyję w bardziej czystym środowisku. I to nie jest jedynie sprawa zalegających chałd odpadów. Rosnące góry śmieci to przykry widok, ale nie jest nam dane go często doświadczać. Odczuć możemy natomiast:
    • Bardziej czyste powietrze. Ponieważ wytwarzanie szkła ze stłczki szklanej wymaga mniejszych nakładów energii w hucie.
    • Piękniejsze lasy, gdyż mniej drzew jest wycinanych jeżeli część papieru wyprodukujemy z makulatury.
    • Zdrowsze gleby. Jeżeli mniej odpadów rozkłada się (co prawda latami) na wysypiskach, a trujące związki przedostają się do ekosystemu.
  3. Mam poczucie, że nie zostawiam po sobie śmietnika. Że nie zrzucam narastającego problemu na następne pokolenia. I dzięki temu spokojnie sypiam :)
Dowiedz się jak segregować odpady, warto się także zastanowić w jaki sposób zmniejszyć ilość wytwarzanych śmieci.

Recykling

recykling Recykling to ponowne wykorzystanie odpadów jako surowca w cyklu produkcyjnym. Dzięki ponownemu wykorzystaniu surowca zasoby pierwotne są mniej eksploatowane i tym samy starczą ludzkości na dłużej. Odpowiednie regulacje prawne ułatwiają gospodarkę odpadami a niejednokrotnie zobowiązują przedsiębiorstwa do zbiórki odpadów (np. elektronika) lub nakazują segregacją odpadów powstających w trakcie działalności firmy.
Prawo ekologiczne daje niszę w gospodarce do działalności firm zajmujących się selektywną zbiórką odpadów.
Jednak pierwszym ogniwem recyklingu jest segregacja odpadów w przedsiębiorstwach i gospodarstwach domowych.

Domy pasywne

Co to jest dom pasywny?

Dom pasywny jest budynkiem, który ma bardzo niskie zapotrzebowanie na energię grzewczą. Straty ciepła są zminimalizowane dzięki odpowiednim ścianom zewnętrznym. Temperatura w takim budynku jest utrzymywana na komfortowym poziomie dzięki pasywnym źródłom ciepła. Są to m.in. światło słoneczne, mieszkańcy domu, urządzenia elektryczne.

Zalety domu pasywnego.

Przede wszystkim dom, który nie wymaga ogrzewania jest tańszy w utrzymaniu. Jest to kilkaset złotych w jednym sezonie grzewczym. Kwota to będzie rosła, ze względu na postępujący i nieunikniony w przyszłości wzrost światowych cen energii.

Drugim aspektem jest oczywiście ekologia. Większość energii zużywanej w typowym gospodarstwie domowym jest wykorzystywana do ogrzania domu. Reszta (około 40%) to ogrzanie wody, gotowanie oraz praca urządzeń elektrycznych. W związku z tym ograniczenie zużycia energii potrzebnej do ogrzania budynku najbardziej przyczynia się do zmniejszenia emisji dwutlenku węgla. W konsekwencji zmniejszenia niekorzystnego wpływy na klimat globalny.

Trzeci plus inwestycji w dom pasywny to niezależność. Nikt nigdy nie odetnie dopływu gazu, czy elektryczności potrzebnej do ogrzania domu. W czasach narastających konfliktów międzynarodowych na tle energetycznym, jest to sposób na bezpieczeństwo energetyczne. (W wymiarze jednostkowym jak i w skali kraju).

Jak działa budynek pasywny.

Dom pasywny jest skonstruowany tak, aby tracił jak najmniej ciepła. Z drugiej strony jego usytuowanie ma pozwolić na dostarczenie jak największej ilości energii z zewnątrz. Oczywiście w sposób pasywny.

schemat domu pasywnego

Podstawowym elementem zmniejszającym straty energii są odpowiednio zaizolowane ściany zewnętrzne (1). Straty ciepła są tu zminimalizowane do poziomu U=0,015kW/m2 w porównaniu do U=0,30kW/m2 w klasycznym budownictwie.

Drugim bardzo ważnym elementem są okna. W budownictwie pasywnym stosuje się okna z trzema szybami, gdzie straty energii są znacznie mniejsze. Istotne jest też usytuowanie okien. Od strony południowej są one jak największe(2), aby światło słoneczne wpadało szerokim strumieniem do środka i ogrzewało dom. Dlatego domy pasywne są budowane pod odpowiednim kierunkiem. Ważne też jest aby południowej strony nie zasłaniały inne budynki czy drzewa. Od północy niewielkie okna (3) zmniejszają ubytki energii.

Dodatkowo domy pasywne są projektowane tak, aby ich bryła była jak najbardziej zwarta. Mniejsza powierzchnia ścian zewnętrznych to mniejsze ubytki energii.

Ciepło z takiego domu ucieka bardzo powoli, ale skąd się w nim bierze? Słońce, to jedno źródło. Drugim są mieszkańcy domu. Każdy, człowiek czy zwierzę wydziela pewną ilość energii. Dodatkowo wydzielają ją wszelkie urządzenia elektryczne i inne jak, np kuchenka gazowa.

Budynki pasywne posiadają całkowicie szczelne ściany i okna. Niezbędnym elementem każdego domu tego typu jest wentylacja. Jest ona skonstruowana tak aby zminimalizować straty ciepła. Ciepłe powietrze wychodzące z budynku jest używane do ogrzania zimnego, świeżego powietrza z zewnątrz. Proces ten odbywa się w wymienniku ciepła (4), który ogrzewa świeże powietrze ciepłym, pochodzącym z domu, nie mieszając ich.

Na ile się opłaca inwestycja w dom pasywny

Dokładne wyliczenie, opłacalności budowy domu pasywnego jest skomplikowane i zależy od konkretnej sytuacji. Każdy projekt domu zakłada inne właściwości cieplne. Do tego trzeba wziąć pod uwagę zmienność ceny materiałów budowlanych oraz cen energii. Niewątpliwie jest kilka czynników stałych o których można napisać z dużą pewnością.

Po pierwsze, dom buduje się na lata, dlatego zysk z oszczędności na ogrzewaniu będzie się zwiększał z każdym rokiem. Po drugie, wartość budynku pasywnego, w przypadku jego sprzedaży będzie większa. Niestety koszty budowy pewnie będą wyższe. Na pewno okna są droższe, wybudowanie dobrze zailozowanej ściany też wyniesie więcej. Pamiętać trzeba jednak, że dom pasywny, ma mniejszą powierzchnie zewnętrzną, więc różnica nie będzie aż taka jak by to wynikało wprost. Kolejnym aspektem, o którym należy pamiętać jest, brak instalacji, centralnego ogrzewania. Zaoszczędone pieniądze, będzie trzeba jednak przeznaczyć na wentylację i wymiennik ciepła.

Inne

Obecnie bardzo często słyszymy słowo ekologia. Potocznie wykorzystuje się je w wielu celach np. w celu określenia że coś jest zdrowe mówimy wtedy "ekologiczne", osoby, które starają się chronić przyrodę nazywamy ekologami itd. Zachodzi pytanie czym dokładnie jest ekologia?
Słowo ekologia powstało z połączenia dwóch słów greckich: oiko - dom i logos - nauka. Tak więc już z genezy tego słowa można próbować zdefiniować ekologię jako dziedzinę nauki zajmującą się naszym domem czyli planetą  Ziemia. Ekologia jest to nauka o strukturze i funkcjonowaniu żywej przyrody. Obejmuje całość zjawisk dotyczących wzajemnych zależności pomiędzy organizmami lub zespołami organizmów żywych a martwym środowiskiem. Ta dziedzina nauki bada określony teren, w którym bytują organizmy, zwany ekosystemem. 
Ekosystem, pisząc innymi słowy, to wzajemne powiązania pomiędzy biotopem (przyrodą nieożywioną) a biocenozą ( przyrodą ożywioną).
Biocenoza jest to zespół organizmów zwierzęcych i roślinnych żyjących na określonym terenie i stanowi on autonomiczną jednostkę ekologiczną.
Biotop stanowi naturalne środowisko o swoistym zespole czynników abiotycznych (elementów przyrody nieożywionej), które stanowią podłoże życia dla biocenozy.
W ekosystemie panuje równowaga przyrodnicza gdzie dopływ substancji organicznych oraz biosynteza skomplikowanych związków równoważy się w określonym czasie jakościowo i ilościowo z ich rozkładem. Aby mogła zaistnieć taka sytuacja w ekosystemie muszą występować trzy zasadnicze grupy organizmów, które pełnią rolę związaną z wiązaniem materii i przepływem energii. Są to następujące grupy:
punktor
Producenci - wszystkie organizmy samożywne, w których odżywianie polega na tworzeniu substancji organicznej ze związków nieorganicznych. Zaliczamy do tej grupy: rośliny, mikroorganizmy zdolne do procesu fotosyntezy, jak również drobnoustroje, które do procesów biosyntezy czerpią energię pochodzącą z procesów utleniania zredukowanych prostych związków organicznych. Producenci są jedynymi wytwórcami materii w ekosystemie warunkującymi życie wszystkich organizmów z dwóch pozostałych grup.
punktor
Reducenci - są to wszystkie drobnoustroje cudzożywne z wyjątkiem mikroorganizmów zdolnych do fotosyntezy i chemosyntezy. Reducenci prowadzą rozkład związków organicznych przekształcając je w połączenia nieorganiczne, które mogą być wykorzystywane przez producentów.
punktor
Konsumenci - stanowią pośrednią grupę organizmów pomiędzy producentami a reducentami. Zalicza się tutaj wszystkie organizmy zwierzęce, które nie mają zdolności do wiązania energii w procesach fotosyntezy i chemosyntezy. Wykorzystują one energię zawartą w wiązaniach chemicznych związków organicznych wytworzonych przez producentów. 
Jeśli zabraknie tylko jednej grupy organizmów zostanie zniszczona równowaga przyrodnicza i nastąpi śmierć organizmów i pozostałych dwóch grup. W środowisku naturalnym gdzie nie ma ingerencji człowieka ekosystem zawsze występuje w równowadze. Zachwianie jej może nastąpić w wyniku szkodliwej ingerencji człowieka polegającej na wprowadzaniu do przyrody polutantów (zanieczyszczeń) w wyniku działalności gospodarczej i bytowej ludzi. 
W celu maksymalnego zmniejszenia degradacji  (niszczenia) przyrody spowodowanego działalnością człowieka służy  sozologia (ochrona środowiska). 
Sozologię możemy  ściśle zdefiniować jako naukę zajmującą się podstawami ochrony przyrody i jej zasobów oraz zapewnieniem trwałości ich użytkowania. Nauka ta bada przyczyny i następstwa przemian, w naturalnych lub odkształconych układach przyrodniczych, zachodzących w wyniku działalności człowieka, oraz poszukuje skutecznych sposobów zapobiegania ich ujemnych następstwom dla społeczeństwa lub co najmniej możliwości maksymalnego ich łagodzenia.
W praktycznym ujęciu ochrony środowiska to są wszelkie przedsięwzięcia mające na celu:
punktor
zapobieganie i ograniczanie powstawania,
punktor
powtórne wykorzystanie,
punktor
usuwanie,
punktor
unieszkodliwianie, zanieczyszczeń (polutantów), których następstwa w efekcie powodują degradacje (niszczenie) ekosystemów.
Zanieczyszczenia możemy podzielić w zależności od stanu skupienia na:
punktor
gazowe (zanieczyszczenia gazowe powietrza)
punktor
stałe (odpady, zanieczyszczenia pyłowe powietrza)
punktor
ciekłe (ścieki)
Do unieszkodliwienia zanieczyszczeń stosowane są różne metody: 
punktor
fizyko-chemiczne (np. neutralizacja, strącanie, kompleksowanie),
punktor
biologiczne (fermentacja beztlenowa, kompostowanie, osad czynny, bioremediacja), 
punktor
termiczne (spalanie tlenowe, piroliza - spalanie bez dostępu tlenu) 
punktor
składowania. 
Obecnie najlepszą metodą unieszkodliwiania polutantów jest bioremdiacja.
Słowo bioremediacja składa się ze słów: remediacja - oznaczająca uleczenie (powrót do stanu wyjściowego) i bio - życie. Możemy następujące  zdefiniować bioremediację jako proces likwidacji skażeń (okazjonalnych i trwałych) z wykorzystaniem drobnoustrojów lub (i) roślin. W przypadku wykorzystania do tych celów roślin używa się terminu fitoremediacja
Technologie bioremediacji funkcjonują obok klasycznych technologii oczyszczania ścieków i utylizacji odpadów stałych. Każda z proponowanych technologii będzie nieco różniła się w zależności od rodzaju skażenia, miejsca skażenia i warunków ponujących na skażonym terenie. W zależności od sytuacji proponuje się technologię ex situ lub in situ. 
Technologia ex situ polega na tym że skażoną glebę lub wodę przenosi się w bezpieczne miejsce i tam prowadzi się proces oczyszczania. Technologia ta może być wykorzystywana gdy ilość skażonej gleby lub wody jest stosunkowo niewielka i koszty transportu nie będą zbyt wysokie.
Natomiast w sytuacji gdy teren skażenia jest rozległy i nie ma niebezpieczeństwa szybkiej penetracji skażenia do wód gruntowych i zbiorników wodnych stosuje się technologie in situ, prowadzoną w miejscu skażenia. 
Procesy bioremediacji odbywają się z udziałem:
punktor
mikroflory bytującej w danym środowisku i
punktor
mikroflory wprowadzanej w formie biopreparatów.
Dzięki metodą bioremediacji można usuwać między innymi skażenia spowodowane:
punktor
węglowodorami ropy naftowej
punktor
metanem
punktor
metalami ciężkimi
punktor
fosforem 
punktor
truciznami fosfoorganicznymi
punktor
pestycydami 
punktor
fenolami
punktor
chlorkiem dodecylopirydynowym (środek bakteriostatyczny dodawany do emulsji)
punktor
zeolitami
Jedyną wadą technologii bioremediacji jest ich wysoka cena. Miejmy jednak nadzieje że w wyniku zaawansowanych prac badawczych zostaną opracowane tańsze metody wykorzystywania bioremediacji.
Jeśli przedstawiony powyżej temat ochrony środowiska zaciekawił Ciebie to, w celu pogłębienia Twojej wiedzy, proponuję następującą lekturę:
  1. Głowiak "Podstawy ochrony środowiska"
  2. Gawroński "Procesy oczyszczania cieczy"
  3. Gańcarczyk "Oczyszczanie ścieków metodą osadu czynnego"
  4. Buraczewski "Biotechnologia osadu czynnego"
  5. Buraczewski "Fermentacja beztlenowa"
  6. Buraczewski "Biogaz"
  7. Rutkowski, Syczewska, Trzepierczyńska "Podstawy inżynierii ochrony atmosfery"